موسیقی فراموش شده مینودشتی
موسیقی مقامی مینودشت :
شهرستان مینودشت دارای دو نوع موسیقی اصیل یا ردیف و موسیقی مقامی یا نواحی می باشد. در این شهرستان، به موسیقی مقامی «بایاتی» یا «بیاتی» گفته می شود.
موسیقی مقامی یا بایاتی مینودشت توسط فردی به نام استاد قاسم شاعر، که در روستای تخت ساکن بوده ، پایه ریزی شده است. استاد قاسم حدود 35 سال پیش درگذشت، ولی سبک و سیاق ایشان در اجرای بایاتی های مینودشت همچنان اجرا می گردد.در شهرستان مینودشت به دلیل تکثر اقوام ساکن، ردیف‌های موسیقی مختلفی به چشم می خورد .سکونت اقوامی از قبیل: فارس‌ها، قزلباش‌ها، سیستاني‌ها، کردها و ترکمن‌ها و ... و تأثیرگذاری این چند فرهنگ بر یکدیگر، چهره ای خاص را بر فرهنگ موسیقی مینودشت گذارده است. اقوام بومی ساکن مینودشت، قزلباش‌ها و فارس‌ها می‌باشند، بر همین مبنا، مقام‌های موسیقی بایاتی شهرستان به زبان ترکی و فارسی اجرا می‌گردد. سازهای اصلی موسیقی مینودشت، نی و سرنا مي باشد. سازهای ضربی و زهی در موسیقی مقامی مینودشت کمتر به چشم می خورند، ولی اگر بخواهیم یک ساز زهی و یک ساز ضربی را در اجراي موسیقی این منطقه دخیل بدانیم، می توان از دو تار به عنوان ساز زهي و از دايره به عنوان ساز ضربي نام برد.
نی :
نی مقامی مینودشت دارای 5 سوراخ یا پرده بوده که 4 سوراخ آن روی و یک سوراخ زیر نی قرار گرفته است. این نی به صورت چوپانی یا لبی اجرا می‌گردد . براي این منظور، نی را روی لب قرار داده و با دمیدن هوای دهان و با تمهیدات خاص، آن را می نوازند. نی مقامی مینودشت تنها در اجراي آهنگ‌های دستگاه شور کارایی داشته و دیگر دستگاه‌های موسیقی سنتی ایران با این نی نواخته و اجرا نمی‌شوند. نی، اکثراً توسط خود هنرمندان آماده می‌شود.
سرنا :
سرنا یا کرنا یا سورنای به معنای بوق و در انگلیسی از ریشه لغت horn می باشد و چون از شاخ حیوانات ساخته می‌شود، به این اسم نام‌گذاری شده است. سرنای محلی مینودشت، تغییر یافته سازی به نام «دو بز» است. در موسیقی محلی یا فولکلور شهرستان مینودشت، سرنا را می‌توان به عنوان اصلی ترین و مهم ترین ساز منطقه معرفی کرد، که در هم‌نوازی با یک خواننده مقامی، ترانه‌های فولکلور شهرستان را اجرا می‌كند. در این منطقه دو نوع سرنا وجود دارد: سرنای تک نی و سرنای دو نی که به «قوشمه» نیز معروف است و دارای یک جفت نی اصلی می‌باشد. در برخی از روستاهای این شهرستان، به سرنا «ذرنا» نیز گفته می شود. در هر منطقه و در هر استانی، سرنا دارای مشخصات و ویژگی‌های خاصی است.در شهرستان مینودشت یک نوع سرنای دیگر که مخصوص اقوام سیستانی می باشد، وجود دارد. نوازندگان این ساز را «قوشان» یا «میرشکال» یا «مش کال» می‌گویند.
طرز نواختن سرنا :
برای نواختن سرنا ، نوازنده قبل از نواختن، زبانه سرنا را با آب دهان کمی خیس می کند ، شش ها را پر از هوا می‌نماید، در هنگام دمیدن دهان را باز کرده و قبل از این که هوای شش ها به اتمام برسد، از راه بینی هوا را مجدداً وارد شش‌ها می‌كند. در مدت هواگیری برای نواختن، از هوای داخل دهان که لپ های نوازنده را باد انداخته، استفاده می کند.عمل تنفس در اجراي سورنا به چند شیوه متداول است: نفس گردان، نفس خوره، نفس دزده .
سرنای محلی:
اشکال تشکیل دهنده آن عبارتند از:
1 – زبانه سرنا
2- نی اصلی یا لوله صوتی
3- شاخ انتهایی
طرز ساختن سرنا :
برای ساختن زبانه سرنا، از نی بسیار نازکی که در حدود 3 تا 5 میلی متر و طول حدود 5 تا 7 سانتی متر می‌باشد، استفاده مي كنند. قسمت اصلی سرنا که لوله‌ي صوتی است و از جنس نی به قطر تقريباً 1 سانتی‌متر می باشد، را در حدود یک وجب برش می زنند. نی این قسمت تنها باید از یک بند تشکیل شده باشد .
سرنا در این مناطق دارای 5 سوراخ است. 4 سوراخ روی نی و 1 سوراخ زیر آن قرار گرفته است. این سوراخ‌ها را با استفاده از میله مفتولی به قطر 2 تا 3 میلی مترکه روی آتش گداخته اند، سوراخ می‌كنند. به این صورت که ابتدا از قسمت انتهایی نی صوتی ، به فاصله هر سوراخ 2 سانتی متر با مداد یا هر وسیله دیگر بر روی نی 4 سوراخ با فواصل معین، علامت‌گذاری می‌كنند و مفتول گداخته شده را روی قسمت های علامت‌گذاری شده فشار می دهند تا سوراخی ایجاد شود. بعد از آماده سازی نی صوتی، نوبت به تهیه زبانه سرنا می‌رسد. قسمت روی زبانه را با تیغ یا هر شی تیز برش می‌دهند یا به اصطلاح شکافی ایجاد می کنند. در اصل صدای سرنا از همین شکاف ایجاد می گردد و باید گفت نقطه آغازین صدای سرنا، همین شکاف است.زبانه سرنا را وارد لوله صوتی مي كنند، در این مرحله، نوبت آماده سازی شاخ انتهایی سرنا می باشد. از شاخ گاو در این مورد استفاده مي‌شود، به این صورت که ابتدا قسمت استخوانی شاخ گاو را از پوسته خارج کرده ، برشی در سمت باریک شاخ زده، لوله صوتی را وارد شاخ کرده و در انتها به کار تزيین سرنا مي‌پردازند. برخی افراد برای این که شکل ظاهری سرنای خود را از حالت ساده
خارج سازند، به آن تزيیناتی متصل می کنند، که هیچ تأثیری در امر صدا گذاری آن ندارد و تنها جنبه تزيینی دارد.
مقام‌های موسیقی مینودشت:
موسیقی مقامی مینودشت دارای حدود 25 مقام یا ترانه محلی اصیل می باشد که مختص به همین شهرستان بوده و در دیگر مناطق مشاهده نمی شوند .بایاتی های محلی این شهرستان همواره به دو زبان فارسی و ترکی اجرا می‌گردد:
بایاتی های فارسی:
مقام دلا دلا:
سر کوی بلند دیگی به باره دلا
برنج جوش می خوره ، دل بی قراره دلا
برنج جوش می خوره با شیر میشان
طمع از من ببرین قوم و خویشان
دلا دلا دلا من بالا تر دستم دلا
دستت بالا بگیر ، دست ببوسم دلا.
مقام امان امان :
پنجره ما بود رو به رو
از همونجه چند تا بگو
به دلم نگار آرزو
امان امان از دور و زمان
خرد مره ، بزرگ ممانه
بایاتی های ترکی :
بیزیم یورت دارش
پنو شسته تر به تر
گر من گو دَرَم
گو ینعنان گِدَرَ
یار من گدشه
المان بتر
یارم آقَلَر گدَر
من نگدَرَم
معنای فارسی :
ولایت ما بنفشه تازه شکوفه داده
با چشم هایم می بینم که از دستم می رود
رفتن یارم از مردنم بدتر است
یارم گریه می کند و می رود و من از پشت سر او می روم .
قِد آتی یَردِم قرنج باقلادم
گج گنز با بارم آقلادِم
باج و یرمدم دشمنن باج آلدم
الدرسن چند بیل یتستم
معنای فارسی :
اسب سفید را زین کردم ، قداره به کمر بستم
و روز به دنبال پدرم گشتم
به دشمن باج ندادم، ولی از دشمن باج گرفتم
جستجو کردم و به چند بیل رسیدم .
( چند بیل نام یک منطقه است .)
منبع
علی رضابشارت لو